Timor-Leste
Güneydoğu Asya; Avustralya'nın kuzeybatısında, Küçük Sunda Adaları'nda, Endonezya takımadalarının doğu ucunda
Timor-Leste ve Türkiye Arasındaki Ticaret ve Ekonomik Değerlendirme
Türkiye ile Timor-Leste arasındaki ticari ilişkiler son derece ihmal edilebilir düzeyde kalmaktadır; olası ikili ticaret hacmi birkaç milyon doları geçmemektedir. İki ülke arasında doğrudan deniz veya hava bağlantısı mevcut değildir; Timor-Leste'nin ticari ortakları ağırlıklı olarak Endonezya, Avustralya ve Çin'den oluşmaktadır. İki taraf arasındaki ilişkilerin zayıflığı, büyük ölçüde coğrafi uzaklıkla açıklanmaktadır. Türkiye'nin Timor-Leste ile ilişkilerini derinleştirmesi için en uygun kanal, doğrudan ticaret yerine ASEAN temasları ile çok taraflı kalkınma işbirliği mekanizmaları üzerinden gerçekleştirilecek diplomasi olarak değerlendirilmektedir.
Döviz
ABD Doları (USD) — Timor-Leste kendi ulusal para birimini kullanmamakta, ABD doları resmi para birimi olarak işlev görmektedir
İhracat
| Not | Timor Denizi'ndeki petrol ve doğalgaz ihracatı GSYİH'nin büyük bölümünü oluşturmaktadır; tarımsal ihracat olarak öne çıkan kahve, petrol dışı gelirin başlıca kaynağı durumundadır |
Sanayiler
Baskı, sabun üretimi, el sanatları, dokuma kumaş
Tarım Ürünleri
Mısır, pirinç, hindistancevizi, kök sebzeler, sebzeler, manyok, et, domuz eti, fasulye, kahve (2023)
İşsizlik Oranı
| 2024 | %1,7 — düşük resmi oran; gizli işsizlik yaygın |
| 2023 | %1,6 |
Genel Değerlendirme
Hükümet harcamaları petrol fonundan yapılan çekilmelerle karşılanan alt-orta gelirli Güneydoğu Asya ekonomisi; yaygın yolsuzluk büyümeyi sekteye uğratıyor; dış yardıma bağımlı; geniş çaplı yoksulluk, işsizlik ve düşük okuryazarlık
Kişi Başına GSYİH
| 2024 | 4.200 dolar |
| 2023 | 4.300 dolar |
| 2022 | 5.300 dolar |
GSYİH Büyüme Hızı
| 2024 | %-2,2 — petrol geliri düşüşüne bağlı daralma |
| 2023 | %-18,1 |
| 2022 | %-20,5 |
GSYİH (Resmi Döviz Kuru)
1,881 milyar dolar (2024 tahmini) — petrol hariç
Sektörlere Göre GSYİH Bileşimi
| Sanayi | %23,9 (2023 tahmini) |
| Tarım | %16,9 (2023 tahmini) |
| Hizmetler | %61 (2023 tahmini) |
Enflasyon Oranı (Tüketici Fiyatları)
| 2024 | %2,1 |
| 2023 | %8,4 |
| 2022 | %7 |
Satın Alma Gücü Paritesine Göre GSYİH
| 2024 | 5,863 milyar dolar |
| 2023 | 5,995 milyar dolar |
| 2022 | 7,322 milyar dolar |
Petroleum Wealth Fund (Petrol Varlık Fonu)
| Not | Timor-Leste, petrol gelirlerini biriktiren ve hükümet harcamalarını finanse eden yaklaşık 17-19 milyar dolarlık bir petrol varlık fonuna sahiptir; bu fonun sürdürülebilirliği ülkenin en kritik mali meselelerinden birini oluşturmaktadır |
Diller
Tetun Prasa %30,6; Mambai %16,6; Makasai %10,5; Tetun Terik %6,1; Baikenu %5,9; Kemak %5,8; Bunak %5,5; Tokodede %4; Fataluku %3,5; diğer diller %11 (2015 tahmini). Not: Tetun ve Portekizce resmi dillerdir; Endonezce ve İngilizce çalışma dilleridir
Dinler
| Diğer | %7,1 |
| Katolik | %90,7 |
| %1'den az | İslam, Budist, Hindu (2022 tahmini) |
| Protestan Evanjelik | %1,9 |
Milliyet
| İsim | Timoresli |
| Sıfat | Timoresli |
Halk Notu
Güneydoğu Asya'da ağırlıklı olarak Hristiyan olan yalnızca iki ülkeden biri (diğeri Filipinler)
Kentleşme
| Kentleşme hızı | Yıllık %3,31 değişim (2020-25 tahmini) |
| Kentsel nüfus oranı | Toplam nüfusun %32,5'i (2023) |
Medyan Yaş
| Erkek | 19,8 yıl |
| Genel | 23 yıl (2025 tahmini) |
| Kadın | 21,3 yıl |
Doğum Oranı
23,39 doğum/1.000 kişi (2025 tahmini)
Etnik Gruplar
Austronezya (Malayo-Polinezya) (Tetun, Mambai, Tokodede, Galoli, Kemak, Baikeno dahil); Melanezya-Papua (Bunak, Fataluku, Bakasai dahil); küçük Çin azınlığı
Okuryazarlık
| Erkek | %73,1 (2022 tahmini) |
| Toplam nüfus | %72,5 (2022 tahmini) |
| Kadın | %71,8 (2022 tahmini) |
Toplam Nüfus
| Erkek | 693.940 |
| Genel | 1.404.785 (2025 tahmini) |
| Kadın | 710.845 |
Yaş Yapısı
| 15-64 yaş | %56,8 (Erkek: 418.493 / Kadın: 437.727) |
| 0-14 yaş | %38,7 (Erkek: 299.929 / Kadın: 283.416) |
| 65 yaş ve üzeri | %4,5 (Erkek: 32.243 / Kadın: 35.101) (2024 tahmini) |
Ölüm Oranı
6,86 ölüm/1.000 kişi (2025 tahmini)
Cinsiyet Oranı
| Doğumda | 1,07 erkek/kadın |
| Toplam nüfus | 0,99 erkek/kadın (2024 tahmini) |
Net Göç Hızı
-3,73 göçmen/1.000 kişi (2025 tahmini) — yurt dışına beyin göçü önemli bir sorun
Hekim Yoğunluğu
0,75 hekim/1.000 kişi (2020)
Anne Ölüm Oranı
192 ölüm/100.000 canlı doğum (2023 tahmini)
Çocuk Evlilikleri
| 18 yaşından önce evlenen kadınlar | %14,9 (2016) |
Bebek Ölüm Oranı
| Erkek | 35,3 ölüm/1.000 canlı doğum |
| Genel | 41,9 ölüm/1.000 canlı doğum (2025 tahmini) |
| Kadın | 28,9 ölüm/1.000 canlı doğum |
Tütün Kullanımı
| Erkek | %62,6 (2025 tahmini) |
| Genel | %36,1 (2025 tahmini) — son derece yüksek |
| Kadın | %8,9 (2025 tahmini) |
Eğitim Harcamaları
| GSYİH'nin yüzdesi | GSYİH'nin %5,2'si (2023 tahmini) |
| Ulusal bütçenin yüzdesi | Ulusal bütçenin %4,3'ü (2025 tahmini) |
İçme Suyu Erişimi
| İyileştirilmiş - toplam | Nüfusun %87'si (2022 tahmini) |
Nüfus Artış Hızı
%1,28 (2025 tahmini)
Sağlık Harcamaları
| GSYİH'nin yüzdesi | GSYİH'nin %11,4'ü (2021) — küçük nüfusa göre çok yüksek |
| Ulusal bütçenin yüzdesi | Ulusal bütçenin %8,9'u (2022 tahmini) |
Büyük Kentsel Alanlar
281.000 - DİLİ (başkent) (2018)
Bağımlılık Oranları
| Potansiyel destek oranı | 12,9 (2025 tahmini) |
| Genç bağımlılık oranı | 54,3 (2025 tahmini) |
| Toplam bağımlılık oranı | 62 (2025 tahmini) |
| Yaşlı bağımlılık oranı | 7,7 (2025 tahmini) |
Yetişkin Obezite Oranı
%3,8 (2016) — dünya genelinde en düşüklerden biri
Toplam Doğurganlık Hızı
2,79 çocuk/kadın (2025 tahmini)
Sanitasyon Tesislerine Erişim
| İyileştirilmiş - toplam | Nüfusun %73,7'si (2022 tahmini) |
Evli Kadın Oranı (15-49 yaş)
%56,4 (2022 tahmini)
Doğumda Beklenen Yaşam Süresi
| Erkek | 68,9 yıl |
| Genel | 70,5 yıl (2024 tahmini) |
| Kadın | 72,3 yıl |
İlk Doğumda Annenin Ortalama Yaşı
23 yıl (2016 tahmini)
5 Yaş Altı Çocuklarda Düşük Kilolu Oranı
%31,9 (2020 tahmini) — ciddi boyutlarda kronik yetersiz beslenme
Anayasa
2001'de hazırlanmış, 22 Mart 2002'de onaylanmış, 20 Mayıs 2002'de yürürlüğe girmiştir
Başkent
| Adı | Dili |
| Saat farkı | UTC+9 (Washington DC'nin 14 saat ilerisinde) |
| Coğrafi koordinatlar | 8 35 G, 125 36 D |
Ülke Adı
| Etimoloji | Ad kısmen Endonezce ve Malayca timur sözcüğünden gelmekte olup 'doğu' anlamına gelmektedir; leste ise Portekizce 'doğu' demektir; dolayısıyla Timor-Leste tam anlamıyla 'Doğu-Doğu' demektir |
| Eski adları | Doğu Timor; Portekiz Timoru |
| Uzun resmi adı | Timor-Leste Demokratik Cumhuriyeti |
| Yerel uzun adı | Republika Demokratika Timor Lorosa'e (Tetun) / Republica Democratica de Timor-Leste (Portekizce) |
| Kısa resmi adı | Timor-Leste |
Ulusal Marş
| Başlık | Patria (Anavatan) |
| Söz/Müzik | Fransisco Borja DA COSTA / Afonso DE ARAUJO |
| Kabul tarihi | 2002; şarkı ilk kez 1975'te Portekiz'den bağımsızlığın ilan edildiğinde marş olarak kullanılmıştır; söz yazarı Fransisco Borja DA COSTA, bağımsızlıktan yalnızca günler sonra Endonezya'nın işgali sırasında hayatını kaybetmiştir |
Hukuk Sistemi
Portekiz modeline dayalı medeni hukuk sistemi
Ulusal Bayram
Bağımsızlığın Yeniden Kazanılması Günü, 20 Mayıs (2002); Bağımsızlık İlan Günü, 28 Kasım (1975)
Ulusal Sembol
Ramelau Dağı
Vatandaşlık
| Soydan vatandaşlık | En az bir ebeveynin Timor-Leste vatandaşı olması gerekmektedir |
| Çifte vatandaşlık | Tanınmaz |
| Doğumla vatandaşlık | Hayır |
| Vatandaşlığa kabul için ikamet şartı | 10 yıl |
Hükümet Tipi
Yarı başkanlık cumhuriyeti
Ulusal Renkler
Kırmızı, sarı, siyah, beyaz
Yargı Organı
| Alt mahkemeler | Yüksek İdari, Vergi ve Denetim Mahkemesi; ilçe mahkemeleri; sulh mahkemeleri; askeri mahkemeler |
| En yüksek mahkeme | Temyiz Mahkemesi (mahkeme başkanı ve çeşitli yargıçlardan oluşur) |
Yasama Organı
| Yapı | Tek meclisli |
| Meclis adı | Ulusal Parlamento |
| Görev süresi | 5 yıl |
| Seçim sistemi | Orantılı temsil |
| Koltuk sayısı | 65 (tamamı doğrudan seçimle) |
| Son seçim tarihi | 21 Mayıs 2023 |
| Bir sonraki seçim | Mayıs 2028 |
| Seçim sonuçları | CNRT: 31; FRETILIN: 19; PD: 6; KHUNTO: 5; PLP: 4 |
| Kadın temsilci oranı | %35,4 |
Bağımsızlık
28 Kasım 1975 (Portekiz'den); 20 Mayıs 2002 (Endonezya'dan; uluslararası alanda tanınan bağımsızlık)
Siyasi Partiler
CNRT (Timor-Leste'nin Yeniden İnşası İçin Ulusal Kongre); FRETILIN (Bağımsız Doğu Timor İçin Devrimci Cephe); PD; KHUNTO; PLP
İdari Birimler
12 belediye ve 1 özel yönetim bölgesi (Oe-Cusse Ambeno)
Yürütme Organı
| Seçim süreci | Cumhurbaşkanı gerektiğinde 2 turlu mutlak çoğunluk halk oyuyla doğrudan 5 yıllık dönem için seçilmektedir |
| Devlet başkanı | Cumhurbaşkanı José RAMOS-HORTA (20 Mayıs 2022'den itibaren) |
| Son seçim tarihi | 19 Mart 2022, ikinci tur 19 Nisan 2022 |
| Bir sonraki seçim | Nisan 2027 |
| Seçim sonuçları | 2022: José RAMOS-HORTA (CNRT) ikinci turda %62,1; Francisco GUTERRES (FRETILIN) %37,9 |
| Hükümet başkanı (Başbakan) | Kay Rala Xanana GUSMAO (1 Temmuz 2023'ten itibaren) |
Oy Kullanma Hakkı
17 yaş ve üzeri; evrensel
Askeri Not
BM 2012'de ülkedeki barış misyonunu sona erdirmiştir; Timor-Leste bundan bu yana kendi güvenlik kurumlarını inşa etmeye devam etmektedir. Avustralya ve Portekiz önemli savunma ortakları konumundadır. Türkiye ile Timor-Leste arasında herhangi bir askeri ilişki bulunmamaktadır (2025)
Askeri Harcamalar
| Not | GSYİH'nin yaklaşık %1,5-2'si |
Askeri Personel Gücü
Yaklaşık 2.000-3.000 aktif personel (2025)
Askeri ve Güvenlik Kuvvetleri
Timor-Leste Savunma Kuvvetleri (Falintil-Forças de Defesa de Timor-Leste, F-FDTL): Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri; İçişleri Bakanlığı bünyesindeki Ulusal Polis (PNTL) (2025)
Askerlik Hizmeti Yaşı ve Yükümlülüğü
18 yaş ve üzeri; gönüllü askerlik (2025)
