İran
Orta Doğu; Umman Körfezi, Basra Körfezi ve Hazar Denizi kıyısında, Irak ile Pakistan arasında
İran ve Türkiye Arasındaki Ticaret ve Ekonomik Değerlendirme
Türkiye, İran'ın en büyük ticaret ortaklarından biri konumundadır; 2023 verilerine göre İhracatta %16 pay ile ikinci sırada yer almakta ve İthalatta da %11 ile üçüncü sıradadır. İkili ticaret hacminin yıllık 10-15 milyar dolar bandında seyrettiği tahmin edilmektedir. Türkiye İran'a makine, otomobil, tekstil ve tarım ürünleri ihraç ederken İran'dan petrol/doğal gaz, plastikler ve petrokimya ürünleri, bakır ve mineral maddeler ithal etmektedir. Türkiye yaptırım dönemlerinde İran ile ticareti sürdüren ender ülkelerden biri olmuş; bu durum Türkiye'yi İran'ın küresel piyasalara açılan kritik bir kapısı haline getirmiştir. Bununla birlikte Türkiye, ABD yaptırımları nedeniyle bu ticareti dikkatli bir denge içinde yönetmek durumundadır.
İhracat
Değer
| 2024 | 100,031 milyar dolar |
| 2023 | 97,924 milyar dolar |
| 2022 | 105,752 milyar dolar |
İhracat Ortakları
Çin %35, Türkiye %16, Hindistan %8, Pakistan %7, Ermenistan %5 (2023)
İhraç Edilen Mallar
Plastikler, demir cevheri, alkoller, doğal gaz, rafine bakır (2023)
İthalat
Değer
| 2024 | 117,176 milyar dolar |
| 2023 | 113,21 milyar dolar |
| 2022 | 97,729 milyar dolar |
İthalat Ortakları
Çin %34, BAE %20, Türkiye %11, Brezilya %8, Almanya %4 (2023)
İthal Edilen Mallar
Yayın ekipmanları, araç parçaları/aksesuarları, mısır, soya fasulyesi, araç gövdeleri (2023)
Sanayiler
Petrol, petrokimya, gaz, gübre, kostik soda, tekstil, çimento ve diğer inşaat malzemeleri, gıda işleme (özellikle şeker rafinajı ve bitkisel yağ üretimi), demir ve demir dışı metal işleme, silahlar
Dış Borç
6,759 milyar dolar (2023 tahmini)
İş Gücü
28,575 milyon (2024 tahmini)
Gini Katsayısı
35,9 (2023 tahmini)
Tarım Ürünleri
Buğday, şeker kamışı, süt, şeker pancarı, pirinç, domates, arpa, patates, portakal, elma (2023)
İşsizlik Oranı
| 2024 | %9,2 |
| 2023 | %9,1 |
| 2022 | %9,1 |
Genel Değerlendirme
Geleneksel olarak devlet kontrolündeki ekonomi; devlet mülkiyetindeki finansal kuruluşları reform etme çabaları; güçlü petrol/gaz, tarım ve hizmet sektörleri; döviz kuru değer kaybı, uluslararası yaptırımlar ve yatırımcı belirsizliğinden kaynaklanan son dönem yüksek enflasyon; artan yoksulluk
Kişi Başına GSYİH
| 2024 | 16.200 dolar |
| 2023 | 15.900 dolar |
| 2022 | 15.300 dolar |
GSYİH Büyüme Hızı
| 2024 | %3 |
| 2023 | %5 |
| 2022 | %3,8 |
GSYİH (Resmi Döviz Kuru)
436,906 milyar dolar (2024 tahmini)
Sektörlere Göre GSYİH Bileşimi
| Hizmetler | %47,9 (2024 tahmini) |
| Sanayi | %36,4 (2024 tahmini) |
| Tarım | %13 (2024 tahmini) |
Enflasyon Oranı (Tüketici Fiyatları)
| 2024 | %32,5 |
| 2023 | %44,6 |
| 2022 | %43,5 |
Döviz Kuru (İran Riyali / ABD Doları)
| 2023 | 42.000 |
| 2022 | 42.000 |
| 2021 | 42.000 |
| 2020 | 42.000 |
| 2019 | 42.000 |
Satın Alma Gücü Paritesine Göre GSYİH
| 2024 | 1,486 trilyon dolar |
| 2023 | 1,442 trilyon dolar |
| 2022 | 1,373 trilyon dolar |
Diller
Farsça (resmi), Azeri ve diğer Türk lehçeleri, Kürtçe, Gilaki ve Mazenderani, Lurca, Beluca, Arapça
Dinler
| Müslüman (resmi) | %98,5 |
| Hristiyan | %0,7 |
| Bahai | %0,3 |
| Agnostik | %0,3 |
| Diğer (Zerdüşt, Yahudi, Hindu dahil) | %0,2 (2020 tahmini) |
Milliyet
| İsim | İranlı(lar) |
| Sıfat | İran |
Kentleşme
| Kentleşme hızı | Yıllık %1,32 değişim (2020-25 tahmini) |
| Kentsel nüfus oranı | Toplam nüfusun %77,3'ü (2023) |
Medyan Yaş
| Erkek | 33,6 yıl |
| Genel | 35,2 yıl (2025 tahmini) |
| Kadın | 34,1 yıl |
Doğum Oranı
11,24 doğum/1.000 kişi (2025 tahmini)
Etnik Gruplar
Farslar, Azeriler, Kürtler, Lurlar, Beluçlar, Araplar, Türkmenler ve Türk aşiretleri
Okuryazarlık
| Erkek | %90 (2016 tahmini) |
| Toplam nüfus | %86 (2016 tahmini) |
| Kadın | %81 (2016 tahmini) |
Toplam Nüfus
| Erkek | 45.098.223 |
| Genel | 89.177.357 (2025 tahmini) |
| Kadın | 44.079.134 |
Yaş Yapısı
| 15-64 yaş | %69,8 (Erkek: 31.413.125 / Kadın: 30.267.241) |
| 0-14 yaş | %23,3 (Erkek: 10.512.797 / Kadın: 10.040.282) |
| 65 yaş ve üzeri | %7 (Erkek: 2.869.617 / Kadın: 3.283.875) (2024 tahmini) |
Ölüm Oranı
4,42 ölüm/1.000 kişi (2025 tahmini)
Cinsiyet Oranı
| Doğumda | 1,05 erkek/kadın |
| Toplam nüfus | 1,03 erkek/kadın (2024 tahmini) |
Net Göç Hızı
-15,52 göçmen/1.000 kişi (2025 tahmini)
Hekim Yoğunluğu
1,81 hekim/1.000 kişi (2023)
Anne Ölüm Oranı
16 ölüm/100.000 canlı doğum (2023 tahmini)
Bebek Ölüm Oranı
| Erkek | 15,4 ölüm/1.000 canlı doğum |
| Genel | 9,7 ölüm/1.000 canlı doğum (2025 tahmini) |
| Kadın | 13,2 ölüm/1.000 canlı doğum |
Tütün Kullanımı
| Erkek | %23,8 (2025 tahmini) |
| Genel | %13,3 (2025 tahmini) |
| Kadın | %2,8 (2025 tahmini) |
Eğitim Harcamaları
| GSYİH'nin yüzdesi | GSYİH'nin %2,8'i (2023 tahmini) |
| Ulusal bütçenin yüzdesi | Ulusal bütçenin %18,8'i (2022 tahmini) |
İçme Suyu Erişimi
| İyileştirilmiş - toplam | Nüfusun %97,7'si (2022 tahmini) |
Nüfus Artış Hızı
%-0,87 (2025 tahmini)
Sağlık Harcamaları
| GSYİH'nin yüzdesi | GSYİH'nin %5,8'i (2021) |
| Ulusal bütçenin yüzdesi | Ulusal bütçenin %19'u (2022 tahmini) |
Okul Yaşam Beklentisi
| Erkek | 14 yıl |
| Genel | 14 yıl (2020 tahmini) |
| Kadın | 14 yıl |
Büyük Kentsel Alanlar
9,500 milyon - TAHRAN (başkent); 3,368 milyon - Meşhed; 2,258 milyon - İsfahan; 1,721 milyon - Şiraz; 1,661 milyon - Tebriz; 1,594 milyon - Kerac (2023)
Bağımlılık Oranları
| Potansiyel destek oranı | 8,1 (2025 tahmini) |
| Genç bağımlılık oranı | 30,4 (2025 tahmini) |
| Toplam bağımlılık oranı | 42,8 (2025 tahmini) |
| Yaşlı bağımlılık oranı | 12,4 (2025 tahmini) |
Yetişkin Obezite Oranı
%25,8 (2016)
Toplam Doğurganlık Hızı
1,53 çocuk/kadın (2025 tahmini)
Hastane Yatağı Yoğunluğu
1,9 yatak/1.000 kişi (2019 tahmini)
Sanitasyon Tesislerine Erişim
| İyileştirilmiş - toplam | Nüfusun %100'ü (2022 tahmini) |
Evli Kadın Oranı (15-49 yaş)
%69,6 (2022 tahmini)
Doğumda Beklenen Yaşam Süresi
| Erkek | 74,3 yıl |
| Genel | 75,6 yıl (2024 tahmini) |
| Kadın | 77,1 yıl |
5 Yaş Altı Yetersiz Beslenen Çocuklar
%4,3 (2017 tahmini)
Anayasa
24 Ekim 1979'da kabul edilmiş, 3 Aralık 1979'da yürürlüğe girmiştir
Başkent
| Adı | Tahran |
| Etimoloji | Ad muhtemelen 'düz' veya 'aşağı' anlamına gelmekte olup Elburz Dağları'nın eteklerindeki konumuna atıfta bulunmaktadır |
| Yaz saati | Uygulanmaz |
| Saat farkı | UTC+3,5 (Washington DC'nin 8,5 saat ilerisinde) |
| Coğrafi koordinatlar | 35 42 K, 51 25 D |
Ülke Adı
| Eski adı | Persia (Persya) |
| Etimoloji | Ad, Sanskritçe 'dağlık bir arazide yaşayan insanlar' anlamındaki arya sözcüğünden türemiştir; eski Persia adı ise Eski Farsçada 'saf' anlamına gelen parsi sözcüğünden gelmektedir |
| Uzun resmi adı | İran İslam Cumhuriyeti |
| Kısa resmi adı | İran |
Ulusal Marş
| Başlık | Soroud-e Melli-ye Jomhouri-ye Eslami-ye Iran (İran İslam Cumhuriyeti Ulusal Marşı) |
| Söz/Müzik | Birden fazla yazar / Hasan RİAHİ |
| Kabul tarihi | 1990 |
Hukuk Sistemi
Laik ve İslam hukukuna dayalı dini sistem
Ulusal Bayram
Cumhuriyet Günü, 1 Nisan (1979)
Ulusal Sembol
Aslan
Vatandaşlık
| Soydan vatandaşlık | Babanın İran vatandaşı olması gerekmektedir |
| Çifte vatandaşlık | Tanınmaz |
| Doğumla vatandaşlık | Hayır |
| Vatandaşlığa kabul için ikamet şartı | 5 yıl |
Hükümet Tipi
Teokratik cumhuriyet
Ulusal Renkler
Yeşil, beyaz, kırmızı
Yargı Organı
| Alt mahkemeler | Ceza mahkemeleri I ve II; İslam Devrim Mahkemeleri; Sulh Mahkemeleri; Özel Din Adamları Mahkemesi; askeri mahkemeler |
| En yüksek mahkeme | Yüksek Mahkeme (başyargıç ve 42 iki üyeli dairede örgütlenmiş; her dairede bir yargıç ve bir hakim bulunur) |
Yasama Organı
| Yapı | Tek meclisli |
| Meclis adı | İran İslam Parlamentosu (Majlis Shoraye Eslami) |
| Görev süresi | 4 yıl |
| Seçim sistemi | Çoğunluk sistemi |
| Koltuk sayısı | 290 (tamamı doğrudan seçimle) |
| Son seçim tarihi | 1 Mart - 10 Mayıs 2024 |
| Bir sonraki seçim | Şubat 2028 |
| Kadın temsilci oranı | %4,9 |
Bağımsızlık
1 Nisan 1979 (İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi); önemli önceki tarihler: yaklaşık MÖ 550 (Pers/Ahameniş İmparatorluğu); MS 1501 (Safevi hanedanı altında İran birleşti); 1794 (Kaçar hanedanı); 12 Aralık 1925 (PEHLEVI hanedanı altında modern İran kuruldu)
Siyasi Partiler
Mücahit Din Adamları Derneği; İnşaat Yöneticileri Partisi; İslam Devriminin İstikrar Cephesi; İslami Koalisyon Partisi; İran'ın İlerleme ve Adalet Nüfusu; Militan Din Adamları Derneği; Ilımlılık ve Kalkınma Partisi; Ulusal Güven Partisi; Huzur ve Adalet Derneği; İslam İran Halk Birliği Partisi
İdari Birimler
31 il (ostan): Alborz, Erdebil, Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan, Buşehr, Çahar Mahal ve Bahtiyari, İsfahan, Fars, Gilan, Gülistan, Hamedan, Hürmüzgan, İlam, Kirman, Kirmanşah, Güney Horasan, Razavi Horasan, Kuzey Horasan, Huzestan, Kohgiluyeh ve Boyer-Ahmad, Kürdistan, Luristan, Merkezi, Mazendaran, Kazvin, Kum, Semnan, Sistan ve Beluçistan, Tahran, Yezd, Zencan
Yürütme Organı
| Seçim süreci | Yüce Lider ömür boyu Uzmanlar Meclisi tarafından atanır; cumhurbaşkanı mutlak çoğunlukla, gerekirse 2 turda 4 yıllık görev süresi için doğrudan seçilir (ikinci döneme uygun) |
| Son seçim tarihi | 28 Haziran 2024 (birinci tur); 5 Temmuz 2024 (ikinci tur) |
| Seçim sonuçları | 2024: PEZEŞKİYAN (bağımsız) ikinci turda %54,8 oy oranıyla seçildi |
| Devlet başkanı (Yüce Lider) | Yüce Lider Ali Hoseini-HAMANEY (4 Haziran 1989'dan itibaren) |
| Hükümet başkanı (Cumhurbaşkanı) | Masoud PEZEŞKİYAN (30 Temmuz 2024'ten itibaren) |
Oy Kullanma Hakkı
18 yaş ve üzeri; evrensel
UNESCO Dünya Mirası
29 alan (27 kültürel, 2 doğal): Persepolis (k); Çogha Zanbil (k); Bam ve Kültürel Peyzajı (k); Golestan Sarayı (k); Şuştar Tarihi Hidrolik Sistemi (k); Pasargad (k); Hirkani Ormanları (d); Tebriz Tarihi Çarşı Kompleksi (k); Nakş-ı Cihan Meydanı, İsfahan (k); Bisotun (k) ve diğerleri
Askeri Not
İran, bölgede en büyük ve en donanımlı silahlı kuvvetlerinden birine sahiptir; nükleer kapasitesi uluslararası gerilimin başlıca kaynağı olmaya devam etmektedir. Türkiye ile İran arasındaki ilişkiler karmaşık bir yapı sergilemektedir; iki ülke Suriye, Irak ve bölgesel güvenlik konularında zaman zaman çatışan çıkarlara sahip olmakla birlikte ekonomik bağları güçlüdür (2025)
Askeri Harcamalar
| Not | GSYİH'nin yaklaşık %2-3'ü olduğu tahmin edilmektedir; yaptırımlar nedeniyle kesin veriye ulaşmak güçtür |
Askeri Personel Gücü
Yaklaşık 580.000-600.000 aktif personel (ordu ve IRGC dahil) (2025)
Askeri ve Güvenlik Kuvvetleri
İran Silahlı Kuvvetleri: İran Ordusu (Artesh; Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri, Hava Kuvvetleri dahil); İslam Devrim Muhafızları Kolordusu (IRGC - Pasdaran; Kara Kuvvetleri, Deniz Kuvvetleri, Hava-Uzay Kuvvetleri, Kudüs Gücü ve Basij paramiliter güç dahil); İçişleri Bakanlığı: Polis (2025)
