Zambiya
Güney Afrika; Angola'nın doğusunda, Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nin güneyinde
Zambiya ve Türkiye Arasındaki Ticaret ve Ekonomik Değerlendirme
Türkiye ile Zambiya arasındaki ticaret ilişkileri görece sınırlı kalmakla birlikte büyüme potansiyeli taşımaktadır. İkili ticaret hacminin 50-100 milyon dolar bandında seyrettiği tahmin edilmektedir. Türkiye, Zambiya'ya makine ve ekipman, inşaat malzemeleri, tekstil ile tarımsal girdiler ihraç etmektedir. Zambiya ise Türkiye'ye bakır ve kobalt gibi değerli madenlerin yanı sıra zümrüt ve tarım ürünleri göndermektedir. Zambiya'nın yenilenebilir enerji yatırımlarına artan odağı ve Türk mühendislik firmalarının Afrika pazarlarındaki genişleme stratejisi, özellikle hidroelektrik ve güneş enerjisi altyapısı alanında yeni iş birliği olanakları yaratmaktadır.
Döviz
Zambiya Kwaçası (ZMW) / ABD Doları
İhracat
| İhracat Ortakları | Çin ~%65, İsviçre ~%12, BAE ~%5 (tahmin) |
| İhraç Edilen Mallar | Bakır, kobalt, zümrüt, çiçekler ve bitkiler, tütün, elektrik |
İthalat
| İthalat Ortakları | Güney Afrika ~%30, Çin ~%20, BAE ~%7, Hindistan ~%5 (tahmin) |
| İthal Edilen Mallar | Makine ve ekipman, yakıt ve yağlayıcılar, gıda maddesi, tekstil ve giyim, kimyasallar |
Sanayiler
Bakır madenciliği ve işleme, zümrüt madenciliği, inşaat, gıda ve içecek, kimyasallar, tekstil, gübre, bahçecilik
Doğal Kaynaklar
Bakır, kobalt, çinko, kurşun, kömür, zümrüt, altın, gümüş, uranyum, hidroelektrik
Gini Katsayısı
51,5 (2022 tahmini) — yüksek eşitsizlik
Yoksulluk Oranı
Nüfusun %60'ı yoksulluk sınırının altında (2022 tahmini)
Tarım Ürünleri
Şeker kamışı, manyok, mısır, soya fasulyesi, süt, sebzeler, buğday, yer fıstığı, tatlı patates, sığır eti (2023)
Genel Değerlendirme
Alt-orta gelirli Sahra Altı Afrika ekonomisi; bölgesel hidroelektrik üreticisi; Çin'den ticaret bağları ve altyapı yatırımları; borç yükünü yeniden yapılandırmak için IMF yardımı; en genç ve en hızlı büyüyen iş gücünden biri; sistemik yolsuzluk; yaygın kırsal yoksulluk
Kişi Başına GSYİH
| 2024 | 3.700 dolar |
| 2023 | 3.700 dolar |
| 2022 | 3.600 dolar |
GSYİH Büyüme Hızı
| 2024 | %4 |
| 2023 | %5,4 |
| 2022 | %5,2 |
GSYİH (Resmi Döviz Kuru)
26,326 milyar dolar (2024 tahmini)
Sektörlere Göre GSYİH Bileşimi
| Hizmetler | %55,1 (2024 tahmini) |
| Sanayi | %37,5 (2024 tahmini) — bakır madenciliği ağırlıklı |
| Tarım | %1,8 (2024 tahmini) |
Enflasyon Oranı (Tüketici Fiyatları)
| 2024 | %15 |
| 2023 | %10,9 |
| 2022 | %11 |
Satın Alma Gücü Paritesine Göre GSYİH
| 2024 | 79,207 milyar dolar |
| 2023 | 76,129 milyar dolar |
| 2022 | 72,251 milyar dolar |
Diller
Bemba %33,4; Nyanja %14,7; Tonga %11,4; Lozi %5,5; Chewa %4,5; İngilizce (resmi) %1,7; Nsenga %2,9; Diğer (2010 tahmini)
Dinler
| Protestan | %75,3 |
| Roma Katolik | %20,2 |
| Diğer | %2,7 (Müslüman, Budist, Hindu ve Bahai dahil) |
| Dini bağı olmayan | %1,8 (2010 tahmini) |
Milliyet
| İsim | Zambiyalı(lar) |
| Sıfat | Zambiyalı |
Kentleşme
| Kentleşme hızı | Yıllık %4,15 değişim (2020-25 tahmini) |
| Kentsel nüfus oranı | Toplam nüfusun %46,3'ü (2023) — Afrika'nın en yüksek kentleşme oranlarından biri |
Medyan Yaş
| Erkek | 18,2 yıl |
| Genel | 19 yıl (2025 tahmini) — dünyanın en genç nüfuslarından biri |
| Kadın | 18,6 yıl |
Doğum Oranı
29,6 doğum/1.000 kişi (2025 tahmini)
Etnik Gruplar
Bemba %21; Tonga %13,6; Chewa %7,4; Lozi %5,7; Nsenga %5,3; Tumbuka %4,4; Ngoni %4; Lala %3,1; Kaonde %2,9; Namwanga %2,8; diğerleri %29,8 (2010 tahmini)
Okuryazarlık
| Erkek | %81,7 |
| Toplam nüfus | %71,1 (2018 tahmini) |
| Kadın | %62,2 |
Toplam Nüfus
| Erkek | 11.066.079 |
| Genel | 22.021.971 (2025 tahmini) |
| Kadın | 10.955.892 |
Yaş Yapısı
| 15-64 yaş | %55,1 (Erkek: 5.726.265 / Kadın: 5.736.732) |
| 0-14 yaş | %42,1 (Erkek: 4.418.980 / Kadın: 4.337.187) — son derece genç nüfus |
| 65 yaş ve üzeri | %2,8 (Erkek: 262.008 / Kadın: 317.944) (2024 tahmini) |
Ölüm Oranı
4,91 ölüm/1.000 kişi (2025 tahmini)
Cinsiyet Oranı
| Toplam nüfus | 1 erkek/kadın (2024 tahmini) |
Net Göç Hızı
0,4 göçmen/1.000 kişi (2025 tahmini)
Hekim Yoğunluğu
0,32 hekim/1.000 kişi (2022)
Anne Ölüm Oranı
85 ölüm/100.000 canlı doğum (2023 tahmini)
Bebek Ölüm Oranı
| Erkek | 38,9 ölüm/1.000 canlı doğum |
| Genel | 30,1 ölüm/1.000 canlı doğum (2025 tahmini) |
| Kadın | 32,1 ölüm/1.000 canlı doğum |
Tütün Kullanımı
| Erkek | %21,4 (2025 tahmini) |
| Genel | %11,7 (2025 tahmini) |
| Kadın | %2,4 (2025 tahmini) |
Erken Yaşta Evlilik
| 18 yaşından önce evlenen kadın | %29 (2018) |
Eğitim Harcamaları
| GSYİH'nin yüzdesi | GSYİH'nin %4,1'i (2023 tahmini) |
| Ulusal bütçenin yüzdesi | Ulusal bütçenin %14,5'i (2025 tahmini) |
İçme Suyu Erişimi
Toplam nüfusun %68,2'si (2022 tahmini)
Nüfus Artış Hızı
%2,51 (2025 tahmini)
Sağlık Harcamaları
| GSYİH'nin yüzdesi | GSYİH'nin %6,6'sı (2021) |
| Ulusal bütçenin yüzdesi | Ulusal bütçenin %8,9'u (2022 tahmini) |
Büyük Kentsel Alanlar
3,181 milyon - LUSAKA (başkent); 763.000 - Kitwe (2023)
Bağımlılık Oranları
| Potansiyel destek oranı | 22,3 (2025 tahmini) |
| Genç bağımlılık oranı | 71,3 (2025 tahmini) |
| Toplam bağımlılık oranı | 75,8 (2025 tahmini) |
| Yaşlı bağımlılık oranı | 4,5 (2025 tahmini) |
Yetişkin Obezite Oranı
%8,1 (2016)
Toplam Doğurganlık Hızı
3,67 çocuk/kadın (2025 tahmini)
Sanitasyon Tesislerine Erişim
Toplam nüfusun %57,9'u (2022 tahmini)
Evli Kadın Oranı (15-49 yaş)
%55,7 (2018 tahmini)
Doğumda Beklenen Yaşam Süresi
| Erkek | 65,2 yıl |
| Genel | 66,9 yıl (2024 tahmini) |
| Kadın | 68,7 yıl |
İlk Doğumda Annenin Ortalama Yaşı
19,2 yıl (2018 tahmini)
5 Yaş Altı Çocuklarda Yetersiz Beslenme
%11,8 (2018 tahmini)
Anayasa
24 Ağustos 1991'de kabul edilmiş; 30 Ağustos 1991'de ilan edilmiştir
Başkent
| Adı | Lusaka |
| Etimoloji | LUSAAKAS adlı bir köy şefinin adını taşıyan köyden adını almaktadır |
| Saat farkı | UTC+2 (Washington DC'nin 7 saat ilerisinde) |
| Coğrafi koordinatlar | 15 25 G, 28 17 D |
Ülke Adı
| Eski adı | Kuzey Rodezya |
| Etimoloji | Ad, ülkenin batısından geçen ve Zimbabwe ile güney sınırını oluşturan Zambezi Nehri'nden türetilmiştir |
| Uzun resmi adı | Zambiya Cumhuriyeti |
| Kısa resmi adı | Zambiya |
Ulusal Marş
| Başlık | Lumbanyeni Zambia (Kalk ve Zambiya'yı Söyle, Gururlu ve Özgür) |
| Söz/Müzik | Çoklu söz yazarları / Enoch Mankayi SONTONGA |
| Kabul tarihi | 1964; melodi Afrika'da yaygın bir ilahiden gelmektedir |
Hukuk Sistemi
İngiliz ortak hukuku ve örf-adet hukukunun karma sistemi
Ulusal Bayram
Bağımsızlık Günü, 24 Ekim (1964)
Ulusal Sembol
Afrika balık kartalı
Vatandaşlık
| Soydan vatandaşlık | Evet (en az bir ebeveyn Zambiyalı ise) |
| Çifte vatandaşlık | Evet |
| Doğumla vatandaşlık | En az bir ebeveynin Zambiyalı olması durumunda |
| Vatandaşlığa kabul için ikamet şartı | Zambiyalı atasıyla bağlantısı olanlar için 5 yıl; diğerleri için 10 yıl |
Hükümet Tipi
Başkanlık cumhuriyeti
Ulusal Renkler
Yeşil, kırmızı, siyah, turuncu
Yargı Organı
| Alt mahkemeler | Temyiz Mahkemesi; Yüksek Mahkeme; İş İlişkileri Mahkemesi; bölge mahkemeleri |
| En yüksek mahkemeler | Yüksek Mahkeme (baş yargıç, baş yargıç yardımcısı ve en az 11 yargıç); Anayasa Mahkemesi (mahkeme başkanı, başkan yardımcısı ve 11 yargıç) |
Yasama Organı
| Yapı | Tek meclisli |
| Meclis adı | Ulusal Meclis |
| Görev süresi | 5 yıl |
| Seçim sistemi | Çoğunluk sistemi |
| Koltuk sayısı | 167 (156 doğrudan seçimle; 8 atama ile) |
| Son seçim tarihi | 12 Ağustos 2021 |
| Bir sonraki seçim | Ağustos 2026 |
| Seçim sonuçları | Ulusal Kalkınma için Birleşik Parti (UPND): 82; Vatansever Cephe (PF): 60; Bağımsızlar: 13; Diğer: 1 |
| Kadın temsilci oranı | %15 |
Bağımsızlık
24 Ekim 1964 (İngiltere'den)
Siyasi Partiler
Ulusal Kalkınma için Birleşik Parti (UPND); Vatansever Cephe (PF); Çok Partili Demokrasi Hareketi (MMD); Ulusal Birlik ve İlerleme Partisi (PNUP); Demokrasi ve Kalkınma Forumu (FDD); Demokrasi ve Kalkınma İttifakı (ADD)
İdari Birimler
10 eyalet: Central, Copperbelt, Eastern, Luapula, Lusaka, Muchinga, Northern, North-Western, Southern, Western
Yürütme Organı
| Seçim süreci | Cumhurbaşkanı, mutlak çoğunluk oyuyla gerekirse 2 turlu doğrudan seçimle 5 yıllık dönem için seçilmektedir |
| Son seçim tarihi | 12 Ağustos 2021 |
| Bir sonraki seçim | 2026 |
| Seçim sonuçları | 2021: Hakainde HİCHİLEMA (UPND) %57,9; Edgar LUNGU (PF) %37,3; Diğer %4,8 |
| Devlet ve hükümet başkanı | Cumhurbaşkanı Hakainde HİCHİLEMA (24 Ağustos 2021'den itibaren) |
Oy Kullanma Hakkı
18 yaş ve üzeri; evrensel
UNESCO Dünya Mirası
1 alan (doğal): Mosi-oa-Tunya/Victoria Şelalesi
Askeri Not
Zambiya, BM barış gücü operasyonlarına düzenli olarak personel katkısı sağlamaktadır. Ülke, SADC ve Afrika Birliği çerçevesinde bölgesel güvenlik iş birliğine katılmaktadır. Türkiye ile Zambiya arasındaki savunma ilişkileri gelişim aşamasında olup insani demining (mayın temizleme) ve eğitim alanlarında potansiyel iş birliği fırsatları mevcuttur (2025)
Askeri Harcamalar
| Not | GSYİH'nin yaklaşık %1-1,5'i (2024 tahmini) |
Askeri Personel Gücü
Yaklaşık 16.500-17.500 aktif personel (2025)
Askeri ve Güvenlik Kuvvetleri
Zambiya Savunma Kuvvetleri (ZSK): Zambiya Ordusu, Zambiya Hava Kuvvetleri, Zambiya Ulusal Hizmet; İçişleri Bakanlığı bünyesindeki Zambiya Polisi ve Zambiya Güvenlik İstihbaratı (2025)
Askerlik Hizmeti Yaşı ve Yükümlülüğü
18-25 yaş; gönüllülük esasına dayalı askerlik hizmeti (2025)
